D’Preisen haten um Enn vum Kréich déi Réimecher Bréck gesprengt fir d’Amerikaner ze behënneren. An der Evakuatioun hunn d’Amerikaner nach eng Kéier nogesprengt. D’Musel woar voll Steng a Sand. Fir de Verkéier ass eng Pont (eng Fähr) agesat ginn. Een hëlze Bréck ass duerno provisoresch gebaut ginn. Wann d’Holz naass ginn ass, woar et spigelglat.

Déi Säit hannert der Bréck, am éischten Haus, hunn Antons gewunnt. Hir zwee Meedercher si no Réimech bei eis an d’Schoul komm.

Déi Réimecher Schwämm nom Krich. Am Hannergrond gesäit een déi provisoresch gefléckte Bréck an och dat éischt Haus op der däitscher Säit

Nach ganz séier, an der Mëttesstonn, sinn se bei eis eriwwer an d’Epicerie eng Fläsch Mëllech kafe komm. Ech hunn hinnen direkt ugesinn, datt eppes net an der Rei woar. Deem Klenge seng Hänn hu geziddert wéi et d’Mëllech geholl huet. Se waren och naasskal an ouni Gefill an d’Fläsch ass him entbutscht. D’Kand erféiert, fängt u mat kräischen a seet: „Op der Préck ass e kriisser Ongléck passiert. En Frau ass met hirem Wagen beino an d’Waasser gestierzt. D’Frau sëtzt nach dren a weess net wouhen.“

Antons hir Meedercher haten deen Dag gesinn wéi d’Frau Gliedner vun Nennig op der naasser Bréck beim Bremse quer un d’Hale koum. Hiren Auto huet hallef op der Bréck gestan an hallef iwwer d’Musel gehaang.

Wéi mer erëm am Haus waren, hunn ech d’Kaffismillen aus dem Schaf geholl an och d’Kaffiskëscht, wou nach e Fong Kaffisbounen dra gerabbelt hunn. Ech hunn e Këssen op de Buedem geluet, mech drop gesat, d’Kaffismillen tëschent d‘Knéie geholl a réck an zéck Kaffi gemuel. Meng Mamm huet gefrot: „Wat méchs de?” –„Ech muele Kaffi, de Krich ass jo aus,” Ech hunn ëmmer gesot kritt, mir géifen de Kaffi drénken, wann de Krich aus wier.

Et war och ëm déi Zäit, do huet meng Mamm mech sonndes ugedoen. Mäi Papp gouf mir e schéine rout-wäiss-bloe Fändel an de Grapp an du si mir an Ettelbréck getrëppelt virun d’Gemeng. Do stunge ganz vill Leit op d’Groussherzogin Charlotte ze waarden. Ech hu mat mengem Fändel tëschent de Paweesteng gestëppelt. Mäi Papp sot: „Hal de Fändel an d’Luucht, elo kënnt d’Groussherzogin!”

D’Dier vun der Gemeng ass opgaangen an et koum eng Damm eraus en engem donkelbloe Mantel, e klengen, bloen Hittchen um Kapp, e giele Bucki Tulpen am Aarm, an si huet doudtraureg dra gekuckt. Mäi Papp sot: „Kuck, do ass d’Groussherzogin op der Trap!”

Ech war entgeeschtert: „Neen, dat do ass se net, dat ass nëmmen eng Fra.”

D’Groussherzogin a menger Virstellung war eng Prinzessin mat engem Diadem mat engem décke Solitär an der Mëtt, e wäisse Pelz op de Schëlleren an e frëndlecht Laachen um Gesicht. Wéi dacks hat ech eng Brochure vun 1939 gekuckt, wou d’Groussherzogin op der éischter Säit war. Haut verstinn ech, firwat d’Grande-Duchesse esou traureg war, wéi si dat „sinistréiert” Lëtzebuerg erëmgesinn huet.

Trotz aller Erliichterung a Freed iwwert d’Enn vum Krich, louch awer eng grouss Trauer op eiser Famill.

Eise Wanseler Pätter war de 24. Dezember 1944 doheem un enger Longenentzündung gestuerwen. Jo, deemools 1944, wéi d’Preisen erëmkoumen, hunn se eis Wanseler Leit aus dem Haus gejot, well hiert Haus strategesch gutt louch fir e „Gefechtsunterstand” anzeriichten.

Mäi Pätter Bumm, menger Mamm hire Brudder, huet d’Uessen ugespannt an d’Matti an de Pätter an dat Allernéidegst opgelueden, fir se bei hir Famill op Iischpelt (Tarchamps) ze bréngen. Mee wéi se um Donkelser Poteau ukoumen, haten d’Preisen déi Kräizung scho besat an hu kee méi laanscht gelooss. De Pätter Bumm huet d’Kéier gemeet, si sinn erëm op Wanseler komm, si hunn sech an hirem Stall bei de Béischten an engem Eck opgehal, well dat Haus kee Keller hat. Et muss ee bedenken, et louch Schnéi dobaussen. Et hat keen e Bett. Si souzen dorëmmer op Botte Stréi an op Säck mat Gromperen. Si konnten sech net wiermen, wéi si dat hätte kéinten an hirer Stuff, mee do souze jo d’Preisen. Si hate just déi muffech Hëtzt vun de Béischten.

Do huet de Pätter sech erkaalt, krut Féiwer a schliisslech eng Longenentzündung. Hien huet no engem Här gefrot, fir versinn ze ginn, mee all déi mat him am Stall waren, hunn him dat ausgeschwat, well kee wousst, wou de Kaploun am Duerf ze fanne wier. Als läscht Wierder hätt e gesot: „Och, et war jo alles gutt!” D’Matti huet nach mat him gebiet an do war et säin Enn.

Seng Jongen, den Is an den Néckel, sinn an enger Geschëtzpaus an de Schapp gaangen an hunn aus réien Dillen eng Lued gezammert, de Pätter dra gebett an hie mat der Lued an d’Scheier gestallt, bis d’Preisen op eemol fort waren.

A wéi et net méi geschoss huet, hunn d’Jongen d’Lued mam Pätter op e Schlitt gesat a si mat him op de Kierfecht gefuer, deen e gutt Stéck aus dem Duerf erauslouch. Bal beim Kierfecht, huet op eemol e Maschinnegewier aus den Hecke vun déi Säit der Baach op si geschoss. D’Jongen hunn de Schlitt mam Pätter an de Gruef gedréckt a si si vive heem gerannt. Den Dag duerno war et roueg, an du sinn si erëm nom Schlitt mam Pätter kucke gaang. Si hunn de Schlitt aus dem Gruef  gehuewen a weider geschleeft, mee wéi se sollte beim Kierfecht iwwert Strooss goen, koum den amerikaneschen „Noschub”, eng kilometerlaang Kolonn mat Militärgefierer, déi net stallgehalen huet, bis an d’Nuet. Wéi si endlech laanscht war, war et däischter, a si hunn de Pätter mam Schlitt an de Kierfecht eragesat. Deen aneren Dag sollte si dann d’Graf aushiewen, mee do war net drun ze denken, well de Buedem war schankenhaart gefruer. Si hunn d’Lued mam Pätter op säi Graf gesat a mat e bësse Schnéi a Buedem zougedeckt. An eréischt, wéi de Schnéi ofgaang war, an alles entdeet war, gungen se nach eng Kéier lass mat Schëppen a Piochen an hunn de Pätter definitiv begruewen.

Wéi mir no der Offensiv fir d’éischte Kéier op Wanseler koumen, krute mir all Detailer verzielt an et gouf vill gekrasch.

Hie war och ni e Spillverdierwer a war dacks derbäi, wann et an engem Wiertshaus héich hir goung. Ass et him iewer ze bont ginn, dann ass säin Temperament mat him duerchgaangen. An da war hien amstand een oder méi Onroustëfter mam Schlawittchen ze huelen a virun d’Dier ze geheien. Déi kämpferesch Oder huet him de Numm „Rausschmeisser“ abruecht a vill hunn e gefaart.

Mä mäi Stéifpapp hat trotz senger rauer Schuel dach e mëlle Kär an hien huet gehollef, wou Nout um Mann war.

D’Roudemer Baach as just virun eisem Haus erduerchgelaf, grad dass d’Strooss fir op Roudemer erop, nach tëschent dem Waasser an dem Häffche vum Haus louch. Déi genannte Baach war am gewéinlechen e ganz gedëllegen, souguer romantesche Waasserlaf, dee bal wéi eng Amsterdamer Gracht en miniature mattsen duerch d’Duerf geschlendert ass.

Um Enn vum Wanter, wann déi éischt Fréijoersstierm iwwert d’Land gejot sinn, ass déi friddlech Roudemer Baach zu engem wëlle Floss ginn, dee bal net ze bändege war.

Enges Dags, wéi d’Baach erëm mutwëlleg war a gedreet huet, all Moment an d’Strooss ze klammen, huet de Néckel mam mir an der Strooss bei der Baach gespillt. Dat war fir den Néckel eppes Neits. Sou vill Waasser huet hien net dacks gesinn, well hien uewen am Duerf op der Betzder Strooss gewunnt huet.

Mir zwee Bouwen hunn esou flott gespillt bis … jo bis den Néckel ausgerëtscht an an dat héicht, brongt Waasser gefall ass. Dem Menn goung e Stéch duerch d’Häerz, wéi e säi Frënd an deem héie Waasser gesinn huet dreiwen an hien huet gebrëllt: „Hëllef, hëllef, den Néckel ass an d’Baach gefall!“

Den Heentz, dee grad op der viischter Dir stong, hat d’Situatioun gläich erfaasst an huet kee Moment gezéckt fir ze hëllefen. Esou séier hat ech mäi Stéifpapp nach ni gesi lafen. An engem Nu hat hien eng laang Staang, déi grad do laanscht d‘Gaardemaierche louch, ze pake kritt an ass „wat gëss de, wat hues de“ der Baach nogelaf, wou den Néckel nach just mam Kapp ze gesi war.

D’Staang an d’Waasser reechen a jäizen: „Hal dech un der Staang fest, mäi Jong!“ war eent an dat selwecht. Ee Gléck, den Néckel huet eenzock reagéiert an sech un d’Staang ugeklamert. An den Heentzepapp huet gezunn sou fest e konnt.

Ech sinn, wéi ech mäin éischte Schreck iwwerwonnen hat, och dohi gelaf an hu gehollef zéien. Zu zwéin hu mer et fäerdeg bruecht, den Néckel op d’Strooss eropzekréien. Den Onglécksvull war gerett!

Dat weess ech net. Eisen Noper, den Zammermann, hat duerch irgendee Grond en Different mat him kritt an dee Mënsch oder Onmënsch hat dem Hary gedreet, et géif eng Handgranat a säin Haus fléien. Well et eisem Noper Hary net geheier war, koum hie bei äis a sot, mir sollte mat him a senger Famill e puer Deeg fortgoen, well wann de Preiss géif Eescht maachen mat der Granat, wire mir grad esou a Gefor wéi hien a seng Famill. Hien hat fir eis alleguer en Haus fonnt zu Bierden, wou gutt kënneg Leit äis alleguer géifen ophuelen.

Also hu mer äis enges Mueres op de Wee gemeet, wéi wa mer en Trëppeltour géife maachen. Eist Lisbeth souz an der Poussette, mir aner alleguer zu Fouss, just den Nico, den Nopeschjong, hat säi Vëlo mat, a vir um Gidong souz seng Kaz an enger Sacoche. Mir sinn aus Ettelbréck erausspadséiert op Waarken an dann de Bierg aus op Bierden.

Op eemol koum e Fliger, et war e klenge Jabo oder Storch, hien huet iwwer äis gedréint, ass méi déif erofkomm, a mir hunn eis alleguer an de Gruef op de Bauch gehäit, meng Mamm ass mat der Poussette ënner e Stroossebam gelaf. De Fliger ass ofgedréint, erëmkomm an dat e puer mol. Wien am meeschten Angscht hat, war dem Nico seng Kaz. Si hat an d’Sacoche gekackt an et huet fierchterlech gestonk. Den Nico huet d’Kaz aus dem Sak geholl an se mam Hënneschten iwwert de Wues geriwwen. De Fliger huet méi eng grouss Schleef gedréint a mir sinn an där Baants an e klengen Dännebësch gelaf, wou mer eis e gudde Strapp net méi erausgewot hunn. Meng Mamm huet aus hirer Posch eng kleng Branntewäinsfläsch erausgeholl an déi grouss Leit hunn emol eng Drëpp geholl. Ech hunn dierfe mäi Fanger a menger Mamm hir Portioun zappen, fir ze schmaachen. Uubrr!

Wéi mer laang näischt méi vum Fliger héieren hunn, hu mer ä is aus dem Bësch getraut a si weider bis an d’Duerf getrëppelt bei eisem Noper seng Bekannten, déi äis opgeholl hunn. Si haten an der Zäit emol eng Wiertschaft, déi se awer opginn haten a mir hunn an der fréierer Wiertsstuff logéiert. Et louche Matrassen um Buedem an do drop hu mir geschlof. D’Fra vum Haus huet fir déi ganz Gesellschaft gekacht, am Dag ass mäi Papp mat äis spadséiere gaang, fir datt mir de grousse Leit aus de Féiss waren. Den Zammermann huet mam Haushär allerhand geknéchelt an eis Mammen hunn der Hausfra eng Hand ugepaakt. Owes si mer an d’Kierch an d’Andacht gaangen. An der Kierch hunn se sou schéi gesongen, an ech wollt onbedingt matsangen. Dat eenzegt Lidd, wat ech konnt, hunn ech dunn ugestëmmt: „Margréitche, Margréitche, wou gees de?” Mäi Papp huet mir seng grouss Hand op de Mond gehalen an en huet ganz streng gekuckt. Do war ech roueg.

Sou gung dat e puer Deeg laang. Du koum d’Noricht: „D’Amerikaner kommen.” Mir hunn eis siwe Saachen zesummegeraaft a sinn erëm heemgetrëppelt. Den uerge Preiss war verschwonnen, hien hat sech nach zur Zäit aus dem Stëbs „heim ins Reich abgesetzt”.

Et war September 1944.

Et gouf ëmmer erëm Fligeralarm. Eisen Noper, den Zammermann, hat säi Keller mat Käfferen ofgestäipt a mat Brieder ausgekleet, fir e bommesécher ze maachen. Hien huet mengem Papp geschwat, fir en Duerchgang vun eisem Keller a säi Keller ze briechen. Da kënnte mir bei Bommenalarm mat a säi Keller sëtze kommen a mir wiere méi sécher. Nuets, wéi mir Kanner am Bett waren, gung d’Gehummers lass, an hei, den anere Mueren, war e grousst Lach an eiser Wäschkichen bis am Noper säi Keller. Méi wéi eng Kéier si mir, an Decke gewéckelt, an de Keller geschleeft ginn, wou mer dann zesumme geduckelt a schléifreg ofgewaart hunn, bis den Alarm eriwwer war. Den anere Mueren si mer erëm an eisem Bett erwächt. Et koumen ëmmer méi Leit, och aus aneren Haiser an de Keller, sou datt mir an eisem bliwwe sinn. Mäi Papp hat e Kannerbett erofgeschleeft a meng Schwëster an ech goufen do dra getässelt, eent ënnen an eent uewen.

D’Amerikaner waren do. No e puer Deeg waren se mat hire ville Gefierer iwwerall an Ettelbréck stationéiert. An eiser Strooss stungen hir „Trucks” laanscht den Trottoir. An all Haus waren e puer Zaldoten aquartéiert, sou och bei äis. Mir haten hinnen eis Stuff zur Verfügung gestallt. Et ware roueg Kadetten, nëmmen e puermol hu mer si ze gesi krut. Ee koum eng Kéier eng Biitche léinen, a frot fir waaremt Waasser ze kréien, hie géif sech gär wäschen, ob hien dat am Keller kéint maachen.

Meng kleng Nopesch an ech, mir souzen an der Kiche beim Dësch mat engem Blat a Fuerwen, fir ze molen. Op eemol koum en Zaldot bei eis eran an huet eis nogekuckt. Hien huet dem Christiane de Bläistëft aus der lénker Hand geholl an ëm en an déi „richteg” Hand ginn. Dunn ass hien erëm verschwonnen. Wa meng Mamm Fritte gemat huet, da kruten eis Amerikaner och e Plättel mat. Dacks sinn si och emol fir eng Zäit mat hire Camione verschwonnen an op eemol waren se erëm do.

Eng Kéier, datt d‘Camione fort waren an ech um Trottoir stung, koum eng Jeep d’Strooss eropgerannt, riicht op den Trottoir, op mech duer, an huet gestoppt. En Zaldot spréngt eraus , hëlt mech op den Aarm a laacht iwwert d’ganzt Gesiicht. Ech war esou erféiert, ech hunn haart gejaut, mat de Bee gestruewelt a mat den Äerm ronderëm mech gefacht. Wat ech mech méi gewiert hunn, wat hie mech méi fest ugehalen a gelaacht huet. Schliesslech huet e mech erëm op de Buedem gesat, ass a seng Jeep geklomm a fortgefuer. Ech sinn heem gerannt an hunn mat zwou Fäischt un eis Dier geknuppt, fir erageloos ze ginn. Ech hat dee Schreck vu mengem klenge Liewen.

No der Schoul um 12 Auer a virun der Schoul um 2 Auer ass alles bei d’Waasser gelaf. Dat woar net wäit, well d’Musel stong um Moart. An se ass nach ëmmer geklomm, bis se virun der Bréck zesumme gelaf ass! Den Héchststand.

Iwwer d’Esplanade ass et schon e puer Deeg net méi gaangen, et huet ee missen duerch d’Gässele goen, an och do oft nëmme mat Stiwwelen. Mir Kanner si mat de Schong derduerch gaangen, einfach aus Spaass un der Saach. Doheem sinn ech da vernannt ginn. „Ech hat jo gesot, ech brauch Stiwwelen!“

Op der Heizung an der Schoul louchen Hefter a Bicher ze dréchnen: dem Olga aus der Maachergaass säi Schoulsak woar an d’Waasser gefall. D’Leit haten op den éischte Stack geplënnert wat se konnten, awer och do huet d’Waasser schonn um ieweschten Trepplek gespillt.

D’Nache sinn hin an hier gefuer fir ze hëllefen. An engem Eemer hunn d’Leit den Ziedel mat de Commissiounen an de Suen un engem Seel erofgelooss, an d’Liewensmëttel spéider erop gezunn.

D’Waasser woar knaschteg. Wéi d’Musel gefall ass, huet misse séier gebotzt ginn, dass de Bulli matgaangen ass. Dofir woaren d’Pompjeeë mat de Schläich direkt op der Plaz.

Et woar fir eis Kanner vun uewen a Réimech eng opreegent Zäit. Mir sinn all Dag ze spéit un de Mëttesdësch komm, dat huet fir Ierger gesuecht. „Wat stitt dir do, de Leit hire Misär ze kucken?“ huet d’Fra mam Schrubber gesot. Da si mir alt nees getrëppelt: uewen a Réimech woar näischt lass!

Bald waren auf dem großen, abgelegenen Landstück und im angrenzenden Buchenwald eine Menge Soldaten beschäftigt, wenig geschützt vor vorwitzigen Bubenblicken. In den nächsten Monaten herrschte hier im Militärgebiet reger Betrieb. Eine große Zeltplanhalle wurde am oberen Waldesrand errichtet. Wenn wir Fallholz im Schaedbësch sammelten, bemerkten wir einen süßlichen, ekeligen Geruch und sahen den Rauch einer Verbrennung. Bemerkenswert war der rege Verkehr über die Straße des Flëppekräizbiergs im Schaedbësch, wo am oberen Ende unaufhörlich GMC-Lastwagen durch das große Holztor mit dem weißen Schild: „US-Military Cemetery Hamm-Luxembourg“ mit gefallenen Soldaten unserer gefeierten Befreier einfuhren.

Während längerer Zeit stationierten immer nachts in Hamm GMC-Militärlastwagen, die ein offenes Geheimnis verbargen: es waren Leichentransporte vom Kriegsschauplatz der mörderischen Ardennenoffensive im Winter 1944-45. Die Hammer Bevölkerung wurde so in diesen makabren Verkehrsreigen unversehens eingebunden.

Der Dirigent des Kirchenchores hatte als erster die Idee, zu Passionssonntag vor Ostern eine Gedenkfeier zu Ehren der gefallenen amerikanischen Soldaten zu veranstalten. Sie wurde von offizieller Seite genehmigt. Dem feierlichen Hochamt wohnten eine Kompagnie amerikanischer Soldaten – die in der Schule untergebracht waren und zum Beerdigungsstaff gehörten – in ihrem besseren Battledress bei.

Nach dem Hochamt – am unteren Ende des US-Friedhofes, wo kurz zuvor am Rand des jungen Buchenwäldchens ein großes Holzkreuz errichtet worden war – trafen sich bei trübem Märzwetter der Pfarrer Jaques Schmit, der Sängerchor Sainte-Cécile „La Hammoise“ und zahlreiche Dorfbewohner sowie eine Delegation Pfadfinder aus Luxemburg-Stadt auf dem nassen, aufgeweichten Feld. Der Pfarrer tat ein Segensgebet für die Toten. Ein Hammer Bürger und ein amerikanischer Offizier hielten Gedenkreden auf Englisch.

Je ein Blumenkranz wurde zwischen zwei Gesängen des Kirchenchores von zwei Hammer Zwangsrekrutierten und Pfadfindern im Namen der UNION, auf zwei der frisch aufgeworfenen, mit Holzkreuz versehenen Gräber niedergelegt. Eine Ehrenkompagnie amerikanischer Soldaten, die dort Totengräberdienste leistete war ebenfalls zugegen und salutierte mit einer Ehrensalve.

Für den Rückweg nach Hamm – anstelle des nassen Feldweges beim Hinweg – bevorzugte das Volk den längeren, aber sauberen Weg über die Straße, denselben Weg in umgekehrter Richtung, den 12000 Tote zur letzten Ruhestätte genommen hatten.

Seither ist diese Gedenkfeier am Passionssonntag zur festen Hammertradition geworden, wobei der amerikanische Gesandte oder eine hohe US-Delegation auch immer teilnimmt.

*   *   *

Mein Vater hat die Zeremonie im Bild festgehalten. Erfordert wäre eine Sondererlaubnis gewesen, da strenges Fotografierverbot auf dem Friedhofgelände bestand. So mischte sich bald die AA-Agency ein. Nach Einsicht der Aufnahmen, bekam schließlich mein Vater zugestanden, über die Fotos frei zu verfügen. Auch durfte er weiter Filme von amerikanischen Soldaten entwickeln. Manch grausige Bilder von verbrannten Leichen waren heimlich von den Totengräbern aufgenommen worden.

Über den Winter 1944 waren bereits früher dutzendweise GI’s spätabends auf dunklem Pfad über die Eisenbahngleise zu uns gekommen, um für 1 Dollar ein postkartengroßes Porträt in Uniform mit oder ohne Gewehr zu erhalten.

Im Winter 1944 kamen GIs zu uns um photographiert zu werden.

Für die Überreichung der Bildreportage über diese bescheidene, erste Gedenkfeier 1945, erhielt mein Vater ein Dankesschreiben vom amerikanischen Geschäftsführer George Platt Waller in Luxemburg (er war, bis zur Kriegserklärung Mitte 1941 Geschäftsträger amerikanischer Interessen in Luxemburg, wo meine Tante als Köchin in seinen Diensten gestanden hatte).

Fotos Ferdy Dumont