D’Preisen haten um Enn vum Kréich déi Réimecher Bréck gesprengt fir d’Amerikaner ze behënneren. An der Evakuatioun hunn d’Amerikaner nach eng Kéier nogesprengt. D’Musel woar voll Steng a Sand. Fir de Verkéier ass eng Pont (eng Fähr) agesat ginn. Een hëlze Bréck ass duerno provisoresch gebaut ginn. Wann d’Holz naass ginn ass, woar et spigelglat.

Déi Säit hannert der Bréck, am éischten Haus, hunn Antons gewunnt. Hir zwee Meedercher si no Réimech bei eis an d’Schoul komm.

Déi Réimecher Schwämm nom Krich. Am Hannergrond gesäit een déi provisoresch gefléckte Bréck an och dat éischt Haus op der däitscher Säit

Nach ganz séier, an der Mëttesstonn, sinn se bei eis eriwwer an d’Epicerie eng Fläsch Mëllech kafe komm. Ech hunn hinnen direkt ugesinn, datt eppes net an der Rei woar. Deem Klenge seng Hänn hu geziddert wéi et d’Mëllech geholl huet. Se waren och naasskal an ouni Gefill an d’Fläsch ass him entbutscht. D’Kand erféiert, fängt u mat kräischen a seet: „Op der Préck ass e kriisser Ongléck passiert. En Frau ass met hirem Wagen beino an d’Waasser gestierzt. D’Frau sëtzt nach dren a weess net wouhen.“

Antons hir Meedercher haten deen Dag gesinn wéi d’Frau Gliedner vun Nennig op der naasser Bréck beim Bremse quer un d’Hale koum. Hiren Auto huet hallef op der Bréck gestan an hallef iwwer d’Musel gehaang.

1941, Photo Tony Krier, Photothèque de la ville de Luxembourg

Ech ka mech erënneren, wéi ech e Kand war, datt déi Schwämm och nach an de 50er Joren fir ons Bouneweger am Summer e richtege Magnéit war. Si hat zwee Schwammbasengen, eng Terrasse an e Café. Ënnert der Terrasse ware modern Kabinnen an Toiletten. Och eng Danzpiste ass an deeër Zäit entstan. Si hat elegant Arkaden an e Buedem mat Mosaik a besonnesch samschdes owes huet sou e richtegt Nuetsliewen fonktionnéiert. Et ass esou wäit komm, datt déi Bouneweger Leit, besonnesch déi aus der Izegerstrooss (déi haiteg rue Pierre Krier) an der Anatole France Strooss sech beschwéiert hunn iwwert déi vill Autoen, déi bis spéit an der Nuecht erop an erof gefuer sinn.
Meng Elteren hate mech eng Kéier samschdes owes matgeholl well si och wollten danze goen. Dat war fir e Kand vun 10-11 Joer eppes ganz Besonnesches. Ech weess nach haut wéi opgereegt ech war. Ech hat mäin neie Summerrack un, meng Mamm a mäi Papp haten sech chic gemaach. Et war Danzmusek fir Jonk an Al. Nach haut denken ech drun, wéi dat, déi Zäit berühmten Stéck, „Harry Lime Theme“ vum Anton Karas aus dem Film „Der dritte Mann“ gespillt ginn ass. Déi Musek war zu engem Welthit ginn an d’Leit ware begeeschtert.
De Succès vun där Schwämm huet gedauert bis Ufank de 60er Joren. Du ass et méi roueg ginn, bis op eemol de Betrib ganz agestallt ginn ass. An de 70er ass si vun engem neie Proprietaire iwerholl ginn. De Schwammbaseng ass nei gemaach ginn, mat engem flotte Bar op Wiss. Och de Café mat Restauratioun huet nees fonktionnéiert. Et war esou een Undrang, datt souguer zwee nei Parkinge bis an de Bësch, wou de Wee ugeet, deen d’Gantebeensmillen mat dem Izegerstee verbënnt, gemaach gi sinn.
Leider huet och dat net laang gedauert. Et ware spéider vill Projeten, awer et ass alles nees am Sand verlaf. Bis haut stinn d’Reschter vum Schwammbaseng, de Café mat zerfalene Maueren beim Bësch, a keen interesséiert sech méi dofir.
Wat ëmmer nach beléift ass, sinn déi schéi Spazéierweeër duerch de Bësch laanscht d’Uelzecht vun der Schläifmillen bis op d’Polfermillen, an déi aner Säit natierlech dee flotte Vëloswee vun Hesper bis an de Gronn. Och de Kayak-Club ass de Summer ganz aktiv an op der Picknickswiss beim Wier treffen sech de Weekend Familljen vun allen Nationalitéiten an Hautfaarwen wéi dat fir Bouneweg typesch ass.

Schonn 1950 war d’Aweiung vun der neier Bréck tëschent Waasserbëlleg a Waasserbëlleg-Bréck. Et war déi éischt, déi nom Krich erëm opgebaut ginn ass. Dat selwecht Joer huet och d’Pont de Verkéier mat Oberbëlleg (D) nees opgeholl.

„D’Spatz“ ass den déifste Punkt am Land, do lafe Baachen a Flëss zesummen, do leeft d’Sauer an d’Musel. 1953 huet op der Spatz e Bagger am Gestrëpp e Sarkophag fräigeluet. Mat menger Frëndin sinn ech kucke gaang. Et war keen Deckel méi drop, awer bannenan am Sarkophag louch e Skelett a guddem Zoustand. Se soten et wier aus der Merowengerzäit (5.-8. Jh). Sou Saachen hu mech faszinéiert.

No menger Primärschoul-Zäit zu Waasserbëlleg war ech um Fieldgen. Wéi d’Clinique Sacré Coeur 1957 hir Dieren opgemat huet, hunn ech als Interne do meng Léier fir Infirmière ugefaang. Nieft der Schoul hu mir praktesch Erfahrunge mat de Patiente gemat, Stage an der Röntgen, der Polyclinique, am OP asw.

1959/60 hunn ech mäin Exame gemat: ech war elo diploméiert Infirmière.

Meng éischt Ustellung hat ech 1960 um Fëschmaart a St. Joseph (vis-à-vis vu St. François). Mir haten do vill Aarbecht, wéineg Personal a wéineg Fräizäit, awer d’Aarbecht huet mir Freed gemat.

Ech war 6 Joer a St. Joseph, duerno war ech am Ausland: Lausanne, Paräis, Nanzech, Royan, La Rochelle, Pau, Aix-les-Bains, Annecy, Salanches, Grenoble, Le Puy, Cannes.

Als Chef d’unité an der Orthopédie sinn ech 1976 am Centre Hospitalier agestallt ginn. Mat all deenen Erfahrungen, déi ech am Ausland gesammelt hat, hunn ech beim Opbau matgeschafft. Am Februar hu mir ugefaang Patienten opzehuelen. Ech war do bis zu menger Pensioun 1992.

An der Infirmièresschoul, 1958

Virun der Clinique St Joseph um Fëschmaart, 1960

Staark Männer si mat allerlee Geschir an de Bësch gaangen, fir „Stäck ze maachen”. Fir d’éischt gouf de Buedem ronderëm de Stack mat Pioche a Schëpp ewech geholl. Dann ass den Expert, de Galeriesmann, mat engem décken Handbuer an Aktioun getrueden. Genee op der richteger Plaz huet hien e Polferlach bis an d’Mëtt vum Stack gebuert, eng ustrengend Aarbecht, déi Stonne gedauert huet. Dann huet hien, vu jiddwerengem bewonnert, ganz delikat de Sprengstoff „Luxite” an d’Buerlach gestoppt. De gréissten Zukunftswonsch vun eis Bouwe war deemools net Pilot, Lokomotivführer oder soss eppes ze ginn, neen, Sprengmeeschter fir e Stack an d’Lut ze joen.

Duerno ass dat Ganzt mat enger Wick a mat engem Détonnateur verbonne ginn, an d’Buerlach fest mat Buedem zougestoppt ginn. Endlech de sakralen Akt! Den „Offiziant” huet sech eng Zigarett gedréint an d’Zigarett an d’Wick ugefaangen. „Gare la Mine”, huet e geruff an alleguer si mer 30 bis 40 Meter hannert e Bam eis verstoppe gaangen. No der Explosioun sinn d’Fatze vun de Wuerzelen a vum Stack duerch d’Lut geflunn an et gouf ganz roueg am Bësch, kee Villchen huet sech méi geréiert.

Da sinn d’Männer virsichteg bei de Stack kucke gaangen an hunn opgepasst, op net en Aascht vun engem Bam kéint eroffalen. De Stack, deen nach gedämpt huet, war ausenaner gerass, an d’Wuerzele meterdéif aus dem Buedem gerappt. Elo ass am Fong geholl déi schwéier Aarbecht eréischt ugaangen. De Stack selwer huet sech zimlech liicht mat der See zerklengere gelooss. D’Wuerzele par contre ware steenhaart an et huet Deeg gedauert, bis dat Ganzt an handlech Stécker geschnidde konnt ginn.

Mär Bouwe waren entretemps scho mam Handweenchen erbäi komm, an dann ass dat wäertvollt Holz am Triumph heemgefouert ginn. Et huet schonn e puer Luedunge gebraucht, bis dat ganzt Holz sécher am Keller oder hannert dem Haus war. E gudde Stack huet bal eng Kouert Feierholz duergestallt, Holz, dat eng vill besser Qualitéit wéi dat gewéinlecht Holz hat. Et huet näischt kascht, mee et war mat vill Arbecht a vill Schweess verbonnen. Mär Bouwen hunn deemools och gesinn, wéi schwéier eis Pappen hu misse schaffen, fir datt d’Mamm Holz hat, fir d’Kachmaschinn ze hëtzen. Esou hu mär schonn e bëssen um richtege Liewen deelgeholl, an et deet mer nach haut, wou ech scho Grouspapp sinn, net leed.

Een Dag sot hien zu menger Mamm, si soll äis gutt undoen, hie ging gär mat äis op Baastnech fueren, hie wéisst gär, wéi et elo do ausgeséich.

Meng Mamm sot: „Zu Baastnech ass et ëmmer kal.” Also si mir ugedoe ginn, wéi wa mir a Sibirien géife fueren. Laang Strëmp, e wollent Leifchen, eng wollen ënnescht Box an uewendriwwer eis nei brong „Bleyle”- Kostümer, déi mer grad vum Kleesche kritt haten. Et war och net vu Muttwëll, well eist aalt Gezei, dat meng Mamm äis am Krich zesummegebutt a gestréckt hat, war a Fatzen. Déi Kostümer hu bestanen aus enger Box, engem Pullover an enger Mutz a Moulen aus déckem donkelbronge wollenen Trikot (echt schwäizer Qualitéit). Dobäi hu mer nach eis nei orange Mäntel ugedoen an eis nei héich Schung mat „Specksuelen”, den neiste Cri nom Krich.

Sou ausstafféiert si mer mëttes nom Iessen op d’Gare getrëppelt a mir hunn den „Autorail” Woltz – Benonchamp geholl. (Déi Zäit ass d’Ligne „Wiltz-Bastogne” nach  gefuer ginn.) Den Autorail war eppes wéi e roude Bus, deen op Schinne gefuer ass. E war gutt gefiedert an et ass ee gutt gejutschelt ginn. Zu Benonchamp hu mer missten ëmklammen, do huet ee belschen Autorail, „eng Micheline”, gewaart. E war gring an en huet e fiirchterleche Kaméidi gemeet. Mir sinn drageklommen, d’Sëtzer waren aus Holz, a wéi mer äis gesat haten, hu mer e Gezidders am ganze Kierper gespuert, vun den Zéiwen bis zur Kopp aus. Op eemol ass e gefuer, mee de Kaméidi an dat Gezidders huet gedauert, bis mer do waren. An der „Gare du Nord” huet e stallgehalen an de Motor ausgemeet. Ech hat d‘Gefill, datt meng Ouere erëm eppes géifen héieren. Mir sinn erausgeklommen, uff, ei, wéi gutt.

Mir sinn dunn a Baastnech eraspadséiert. Wat war et do kal! Et huet eng ganz rau Loft geblosen. Ee Gléck, datt eis Mamm eis esou waarm ugedo hat.

Wéi huet et zu Baastnech ausgesinn! An der ganz laanger, „rue du Sablon” war keen Haus méi ganz. Aschléi an de Fassaden, keng Diech méi op den Haiser oder mat Blecher oder Baatschen zougedeckt, d’Fënsteren an d’Diere mat Brieder zougeneelt. Virun all Haus ee grousse Koup Grësch, Zillen, Steng, Gips a Stëbs um Trottoir. Op den zougeneelten Dieren a Fënsteren ware grouss faarweg Plakate gepecht, wou drop stung, „Le Roi reviendra” oder „Le Roi ne reviendra pas! Baudouin pour Roi”. Ech konnt dat zwar scho liesen, mee verstanen hunn ech et net. Eise Pätter huet äis dat iwwersat an ech war ganz erstaunt, datt déi Belsch e Kinnek hätten, deen se net méi wëllten. A menger klenger Welt goufen et nëmme Kinniken a Prënzen an de Märercher, an déi waren all glécklech a beléift … a wa se net gestuerwe sinn, da liewen se nach haut.

Mir si weidergetrëppelt bis ënne bei d’Kierch an do si mer eragaangen. Dobanne war et ganz hell. Et ware lauter duerchsichteg gliese Fënsteren, wouriwwer ech ganz paff war. Bis dohi war ech nëmmen a Kierche mat fuerwege Fënsteren. Et war och kal an der Kierch a wann ee geschwat huet, koumen Otemwolleken aus dem Mond.

Mir sinn erëm déi aner Säit vun der Strooss, iwwer den Trottoir, rondërem d‘Schrottkéip eropgetrëppelt. Ech hunn haut nach d’Impressioun, wéi wa keng Leit ënnerwee gewiescht wieren an och kee Gefier. Uewen um Eck, wou een op d‘Plaz kënnt, wou den „Sherman Tank” steet, do war awer eng Boulangerie-Pâtisserie op.

Eise Pätter huet sech d’Fënster ugekuckt (déi war scho gefléckt) an du si mir eragaangen. De Pätter huet franséisch mat der Bäckesch geschwat an hien huet op e puer Kichelcher gewisen. D’Fra huet d‘Kichelcher agepaakt, mäi Pätter an d’Fra hu palavert, si huet ganz traureg gekuckt an an eng Richtung gewisen. Et gouf bezuelt a mir ware rëm dobaussen an der Keelt. Et huet sech erausgestallt, datt de Bäcker säi „Salon de Consommation” nach net an der Rei hat, duerfir huet d’Bäckesch äis op „d’Gare du Sud” geschéckt, do wier e gehëtzte Wartesall an do kréische mer och eppes ze drénken.

Am Buffet vun der Gare war et schéi waarm. De frëndleche Mann hannert dem Comptoir huet äis Kanner e Schockelaskaffi gekacht an dem Pätter eng Taass Kaffi gemeet. Mir hunn och Tellere kritt fir eis Kichelcher, déi de Pätter äis ausgedeelt huet. Ech hat eng Frangipanstäertchen erwéscht. Ech hunn déi mat Andacht giess, si huet esou gutt no Marzipan geschmaacht. Ech mengen, déi Täertche war en „Highlight” a mengem klenge Liewen. Nach haut, wann ech emol an eng Pâtisserie ginn, wielen ech mir eng Frangipanstäertchen.

Et war däischter  wéi mer erëm mam Zuch heemgefuer sinn. Ech froe mech nach haut, wéi meng kleng Schwëster, dat eréischt tëschent dräi a véier Joer hat, deen Ausfluch gepackt huet ouni ze soueren oder ze kräischen.

Foto Tony Krier, Photothèque de la Ville de Luxembourg

Bei der Barrière huet d’Barrièresfra, d’Madame Braun, et besonnesch gutt mat ons gemengt a jiddwerengem eng grouss Tut Fuesendsbréidercher an den Aarm gedréckt. Si hat onst Lidd: „ Hei sinn déi Hämmerjongen, si kommen hir gesprongen, si heesche Fuesendsbréidercher, ee Pond, zwee Pond …“ wuertwiertlech geholl. O jeminee, wat war ech domadder gehäit; de ganzen Owend um laangen Tour dee Pak musse matschleefen! Hei koum jo net mäi grousse Koseng Odems Jos, mam dräiriedrege Vëlo mam Broutkuerf virdrop laanscht. Hien huet amplaz vun engem anere Koseng Theisens Josy – deem säi Papp Hary Theisen Bäcker zu Bouneweg war – de Brouttour um Cents fir en Drénkgeld gemaach. Ech hunn hien ugebiedelt, sech dach menge Fuesendsbréidercher ze erbaarmen. Ech hu mech wéi den Hans im Glück gefillt an him villmools Merci gesot, wéi hien d’Tut bei déi laang Fënnefpënneger an de Kuerf gestach huet. Hien huet wierklech net onglécklech doriwwer geschéngt ze sinn. Allebéid ware mir frou iwwer dee gudden Handel.

Wéi mir de Baueschbierg, de Schlittebierg erop gaange sinn, koum nom Haus „a Bruchs“ (hire Fils, de Robert Bruch, hat ech spéider als Klasseprofesser am Lycée) déi éischt Prüfung. De Café „a Bauesch“ hu mir ni vu banne gesinn, eng komplett friem Welt fir mech. Déi grouss Kosengen hu kommedéiert: „Déi Kleng vir!“ Nom Sange vum Léiwer Härgottsblieschen sollt ech mat dem Berri an der Hand bei d’Gäscht am schummelege Liicht an niwweleger Tubaksatmosphär heesche goen. Do géif et Mënz! Ech war ganz genéiert, fir bei deene bruckege Gesellen, déi do ronderëm d’Dëscher mat hirem Humpe souzen, d’Kap opzehalen; mä et huet musse sinn.

Um Cents ass et vun Haus zu Haus weider gaang. Et gouf schonn däischter. Ëmmer déi selwecht Geschicht: duerch de Virgäertche bei d’Viischtdir, do d’Liichtebengelcher ugefaangen, geschellt an eréischt wann d’Dir opgaangen ass, hu mer gesongen:

Léiwer Hergottsblieschen, gëtt ons Speck an Ierbessen, ee Pond, zwee Pond, dat anert Joer da gitt der gesond, da gitt der gesond, loosst déi jonk Leit liewen an déi al Leit stierwen, kommt der net bal, eis Féiss ginn ons kal, kommt der net gläich, da gi mer op d’Schläich, kommt der net gewëss, da kritt der e Schouss voll Nëss.

Da krut jiddwereen eng bis dräi Kamellen an oft och nach e puer Su an de Säckelchen. Merci, bis dat anert Joer a vive bei d’nächst Haus.

Bei Wagnesch duerfte mer an déi waarm Stuff sange goen. Dann huet hire lëschtege Papp ganz ordinär matgesongen: „… da kritt der eng ferm op d’Schnëss!“ Dat lescht Haus um Cents war beim Dokter Knaff. Seng Villa louch an engem groussen däischtere Park. Virun der Paart an der laanger Mauer ronderëm d’Haus hu mer geschellt an ech hu gehofft, déi géif net opgemaach, well hannendrun hu rosen Honn grujeleg gebillt.

Am Kéibierg, eigentlech scho Grënnesche Bezierk, waren déi dräi lescht Wiertschaften, an Zeutzius, a Bisdorffs a beim Hubert, e frëndleche Wiert mat engem klenge Bauerebetrib, wou mer am Summer schweesswaarm fir eng Limonad d’Hee op der Genn getrëppelt hunn, dat mat dem Heebléiser erop geblose gouf. Hei hätte mir haut net gären déi Grënnesch Liichteband begéint, wat wuel net ouni Sträit ausgaange wär.

Duerch den Äppelwee goung et dann zréck op heem zou. An der waarmer Stouff vun onse grousse Kosengen gouf de Boz gedeelt. Mir Kleng krute Kamellen an déi Grouss d’Mënz. Mir waren dees zefridden a frou fir mat dem Neelchen an den Hänn a Féiss endlech heem ze kommen an do gläich déi erkaalte Glidder a kaalt Waasser ze strecken. Et war iewer schéin, a mir hunn net dru geduecht, d’nächst Joer net méi liichten ze goen.

Wéi ech méi kënneg war, sinn ech selbständeg an d’Schoul gaang. Ech als „i-Butz” hat e wäite Schoulwee. Vun doheem aus gung et d’Industriestrooss erop, da laanscht de Kierfecht, de Kräizermécher, de klenge Park am Neidierfchen bis bei d’Schlottesch Schmëtt. Da gouf et zwou Méiglechkeeten: entweder no riets, da koum ee laanscht déi lang Dännebamsheck beim ënneschte Lambertshaus an deem klenge Park, déi aner Säit vun dem ieweschte Lambertshaus. An deem Park hu mir als Schoulkanner Neeljesblummen a Schnéiballe vun de Traisch erofgerappt, se mat an d’Schoul geholl an der Schwëster Agnes iwwerreecht. Si huet domat déi Nidderwëltzer Kierch gerëscht a mir krute vun hir e Bild. Duerno koume mer laanscht den Zinema (Ciné du Nord), wou mer d’Biller vun de Stare gekuckt hunn, déi grad an de Filme vun der Woch matgespillt hunn. Da si mer laanscht d’Villa gaangen, wou den Dr Bastian gewunnt huet, a mir hu säin neiesten Auto bewonnert. Da gung et laanscht d’Post a laanscht de Café Muller. Elo ware mer op der gewonnener Säit, well et gung nëmme méi biergof.

D’Meederchers-Schoul stung am hallwe Schoulbierg. Et war en aalt Gebai, et hat an der Offensiv zimlech gelidden, mee et war nach gutt genuch, fir datt Schoul konnt gehal ginn. D’Trapen hu gekréckelt an d’Schoulschwësteren hunn eis gedoen, ëmmer laanscht d’Maueren ze goen. Si hu gefaart, wa mer all duerch d’Mëtt vun de Gäng gingen, géifen déi asacken. D’Schoulschwësteren hunn och an deem baufällege Gebai gewunnt.

D’Toilettë vun der Schoul louchen hannert dem Gebai. Et huet ee missten aus dem Gebai eraus, laanscht de Giewel goen, dann eng Trap of an do stungen zwou Reie Cabineten. Wann een huet missten, huet ee fir d’éischt all Cabinetsdier opgemeet, fir déi propersten Toilette ze fannen. Si goufen zwar gebotzt, awer nëmmen eemol d’Woch. Et waren, wat d’Fransousen  „cabinets turcs“ nennen. Ech wëll mech net weider iwwer de Geroch an „d’Versteinerungen“ am Wanter, wann et gefruer war, ophalen, mee déi Zoustänn verfollege mech nach haut a menge schlechten Dreem.

Déi zweet Méiglechkeet vum Schoulwee war bei der Schlottesch Schmëtt lénks erof, laanscht de „Gare-Piedchen”, riets laanscht déi gesträifte Lambesch-Villa mat dem Gelänner an der héijer Mauer. Da war do lénks de Clarens, e Grosist, deen dacks Kaffi geréischtert huet, datt et fantastesch an der ganzer Géigend no Kaffi geroch huet. Derniewent war d’Villa Hames, weider laanscht den Zinema Métro, iwwer d’Plaz, wou am Summer d’Kiermes war, an dann de Schoulbierg erop. Munchmol, wa riets d’Paart vun der Simons-Villa opstung, hu mer eng Ofkierzung geholl. Da si mer duerch de Simonspark gelaf, op den Zéiwespëtzen, fir nëmme kee Kaméidi ze maachen, a  koumen am halwe Schoulbierg eraus. Mir haten Häerzklappen, well ee vun deenen zwee Simonsbridder hätt jo mol kënnten op der Dier stoen.

De Wanter, wann et sou glat war, datt ee kee Fouss behalen huet, an dat koum dacks vir, huet meng Mamm mir al Huese vu mengem Papp iwwer d’Schung gestrëppt a mech domat op de Schoulwee geschéckt.

Mäi Papp huet sech Blecher (mir hunn se „Spacken” genannt) un d’Schungsuele geschrauft an dann hu mär eis lues a virsichteg op de Wee gemeet. Méi spéit am Mueren ass e Camion mat Salz laanschtgefuer, wou zwéin Aarbechter ofwiesselnd eng Schëpp Salz op d’Strooss gehäit hunn. D’Salz koum vun der „Ideal-Liederfabrik”. Domat waren d’Hait agesalzt, wann se aus der Belsch geliwwert goufen.

Wa Schnéi louch, krut ech eppes eraus. All Schoulbouf huet profitéiert, fir mech mat Schnéiklatzen ze geroden oder mech mat Schnéi anzeseefen, well ech jo dem „Pir” (dem Schoulmeeschter) säint war; well jidderee gemengt huet, e wär iergendeng Kéier ongerecht behandelt ginn oder aus Spaass un der Freed, fir mech fäerten ze dinn. Sou frou, wéi ech war fir mam Schlitt ze fueren oder Schnéimännercher ze maachen, sou frou war ech awer och, wann de Schnéi erëm ofgung, da war ech aus dem „Schnéiklatzeschneider”.

Ech denken nach dacks un d’Schoulkanner vun deemools, déi aus all deenen entleeëne Quartieren hu misse bei Reen a Wand an Äis a Schnéi an d’Schoul kommen: vun der Wanselerstrooss, aus dem Neie Wee, vun Aaneschbaach, aus der Driicht, vum Quetschebierg, aus der Gaass, vum Äisknippchen, vu Wegdecher, vum  Knupp, aus dem Wolewee, vun der Lee, vun der Ettelbrécker Strooss, vu Rulljen a vu wou nach? Ech denken och nach un dee Klengen, deen aus der Spillschoul heemgung a laudenhaart, matzen an der Strooss, gekrasch huet. Eng Fra huet hie gefrot, firwat hie géif kräischen. Du sot hien: „Ech muss heemgoen an et ass nach esou wäit!”

Iwwerhaapt, an där Zäit waren d’Schoulen dorëmmer a ganz Woltz verspreet. Mir Meedercher waren an der Meederchersschoul am Schoulbierg. D’Jongeschoul, déi méi héich erop am Schoulbierg louch (wou haut d‘Streikdenkmol steet), war an der Offensiv verbrannt a huet missen ofgerappt ginn. Op där Plaz goufen direkt no der Offensiv niddreg hëlze Buden opgeriicht (vu Schwäizer, déi heihinner delegéiert gi waren, fir ze hëllefen). Et waren eestäckeg Chaleten mat je zwee Säll. De Summer ass een dran erstéckt an de Wanter erkaalt. Aner Klasse waren am Schlass oder am ale Spidol ënnerbruecht. Well néierens e Schoulhaff war, sinn d’Jongeklassen an der Paus alleguer durch de Burrewee op d’Kiermesplaz gepilgert. Duerno erëm an hir respektiv Schoulsäll. An enger Wullkëscht hunn ech zwou Fotoe fonnt aus dem Joer 1945.

1945: Déi Wëltzer Meedercher mat hire Léierinnen a Schoulschwëstere virun der aler Meederchersschoul, déi an der Rundstedt-Offensiv vill gelidden hat.

1945: Déi Wëltzer Bouwen mat hire Léierinnen a Schoulmeeschteren virun de Ruine vun der verbrannter Jongeschoul

Op där enger sinn d’Kanner aus der Meederchersschoul mat de Schwësteren a Léierinnen. Op där anerer gesäit een d’Schouljonge mat hire Schoulmeeschteren, jeweils virun den sinistréierte Schoulen. Déi Fotoe waren gemeet gi vun engem offizielle Fotograf, dee säin ominösen Apparat op engem Stativ virun der Schoul opgeriicht hat. Hien hat äis gewisen, wuer mer misste kucken fir de Villchen ze gesinn. Dunn ass hie mam Kapp ënner e schwaarzt Duch gekroch. Wéi hien erëm erauskoum, hat keent vun äis de Villche gesinn.

Fir Chrëschtdag hat all Kand vun der amerikanescher Associatioun „Care” e Cadeau krut. Et war eng Këscht mat allerlee klenge Spillsachen. A menger ware kleng Pëppercher, eng Miniaturpoppestiffchen, Bläistëfter, Faarwen, Knäpp … an … an …

Et gouf eng nei Schoul gebaut am Schoulbierg, wou all Schoulklassen ënnerdaach koumen. Wann ech mech net iren, ass déi nei Schoul 1951 opgaang.

„Wann dir prett sidd, hëllefen d’Schwësteren an ech Iech mam Gezei“, sot de Kaploun an huet op en Zëmmer déi aner Säit vum Gank gewisen.

„Jo, sécher, vu mir aus.”

„Ech waarden dann hei”, huet de Burton gegrinst an op ee vun deene groussen, geschnëtze Still am Gank gewisen.

„Feigling”, huet de Brookins him iwwer d’Schëller zougepëspert, ier en dem Geeschtlechen an de Schwësteren an dat anert Zëmmer nogaangen ass.

„Hei ass alles”, sot de Kaploun Wolff an huet op den Dësch an der Mëtt vum Raum gewisen. Do louchen e laange wäisse Surplis, dee mat Spëtzt besat war, an e Chouermantel aus schwéierem Brokat mat gëllene Stären an enger gëllener Bordür. Donieft louchen eng Bëschofsmitra, e Puer wäiss Händschen an eppes, wat ausgesinn huet wéi en fatzegt Seel.

„D’Schwësteren hunn alles virbereet. Si hëllefen Iech elo“, sot dee Geeschtlechen an ass mat der Hand iwwer déi gëlle Stäre gefuer, déi extra fir dës Geleeënheet ugebutt gi waren. „Ech muss nach eppes an d’Rei maachen a kommen erëm, wann Dir fäerdeg sidd.”

“Ok. Thanks, Father”, sot de Brookins.

Wéi de Kaploun fort war, huet den Amerikaner sech gefrot, wéi hie sech mat de Schwëstere verstännege géif. Si hu keen Englesch verstanen, hie kee lëtzebuergesch. Mat deem bëssen Däitsch, dat hien nach aus der Schoul kannt huet an nees an Europa opgefrëscht hat, sinn déi dräi awer eens ginn.

De Brookins huet dee wäisse Surplis iwwer seng Uniform ugedoen. En huet aus zwee Deeler bestanen, béid aus ganz liichtem Léngent. Dat éischt Stéck, dat ënnendrënner gedroe gouf, war ganz einfach. Den zweeten Deel war e bësse méi kuerz, opwänneg mat roudem a gëllenem Stofft besat an hat vir eng reng Spëtz. D’Schwësteren hunn dem Brookins gehollef, dee schwéiere Chouermantel unzedoen, dee wéi eng Pellerin iwwer d’Schëllere geluecht gouf. Vir ass d’Gewand nëmme bis an d’Taille gaangen, awer hanne war et vill méi laang an ass iwwer de Buedem geschleeft.

Wéi de Brookins fäerdeg ugedoe war, huet eng vun de Schwësteren him déi fatzeg Kludder ginn, déi um Dësch louch. Elo réischt huet de Brookins erkannt, datt dat säi Baart sollt sinn. Natierlech, huet hie geduecht, wat wier de Kleeschen oder de Santa Claus ouni säi wäisse Baart? D’Schwësteren hunn de Baart mat engem Stréckel hanner sengem Kapp festgebonnen. En huet dem Brookins bis op d’Broscht gehaangen, an der Mëtt war e Lach erausgeschnidde fir de Mond.

Dunn huet nach just d’Bëschofskap gefeelt. D’Schwësteren hu probéiert, dem Brookins se unzedoen, awer se war ze kleng an ass net sëtze bliwwen. Hien huet d’Mitra geholl a lues um bannenzege Band gezunn, fir d’Material méiglechst weit ze maachen, ouni et ze zerrappen. No e puer Minutten hat hien et esou auserneegezunn, datt d’Schwësteren him d’Kap opsetze konnten. Se war enk, ganz enk, mä méi hätt een net méi drun zéie kënnen. Grad dee Moment goung d’Dier op an de Kaploun Wolff koum hannescht, zesumme mat zwee klenge Meedercher vun aacht oder néng Joer.

„Wat wier de Kleeschen ouni seng Engelcher“, sot hien. „We have little angels for you. Si sinn hei aus dem Pensionat, et sinn déi bescht aus der Klass. Dëst ass d‘Liliane Wampach an hei ass d‘Jeanny Schleimer. Si hëllefen dem Kleeschen.“

D’Meedercher hate wäiss Räck un, mat wäisse Strëmp a Schong. Hir stofften Engelsflilleke ware mat engem Band befestegt, dat vir zu engem Putsch gebonne war. Si haten och e wäisst Band ëm de Kapp, dat en Hellegeschäin duerstelle sollt. Mat verwonnerten Aen hu si op dee grousse Mann gekuckt. De Brookins huet hinne gelaacht, awer näischt gesot, well si hie souwisou net verstanen hätten.

Eng vun de Schwësteren huet dem Brookins dunn de Bëschofstaf ginn, deen allerdéngs am Krich gebrach war a mat Tafta zesummegehale gouf. Hien huet seng wäiss Händschen ugedoen an de Staf geholl.

„Solle mir goen?”, huet de Kaploun Wolff gefrot.

De Brookins huet sech de Staf nach eng Kéier ugekuckt a jo gewénkt. D’Meedercher si fir d’éischt erausgaangen, de Brookins an d’Schwësteren hannendrun. Wéi si an de Gank koumen, ass de Burton vu sengem Stull opgesprongen an huet de Brookins ugegrinst.

„Kee Wuert vun dir“, sot de Brookins an huet sengem Frënd zum Spaass mam Bëschofsstaf gedreet.

„Den Hellegen Nikolaus héchstperséinlech?”, huet de Burton gestëppelt.

„Du hues Chance, datt Kanner hei sinn, soss géif ech dir de Bengel um Kapp zerschloen.“

„Ech dinn zur Sécherheet da léiwer mäin Helm un“, huet de Burton gekontert an d’Dier fir eraus an den Haff opgehalen. Hien huet sech direkt hanner d‘Steier vun der Jeep gesat an de Motor ugemaach…

Extrait aus dem  Buch “American Saint Nick” vum Peter Lion

Bis Chrëschtdag 1945 sinn ech zu Ettelbréck an d’Schoul gaange bei d’Schwëster Martha. Ech erënnere mech nach gutt, datt meng Mamm ëmmer gesot huet: „Géi iwwer den Trottoir, dass de ënner keen Auto kënns.“ Dat hunn ech och gemeet.

Mee eng Kéier louch e Mann ënnert engem Camion. Ech si voller Schreck heemgelaf an hu menger Mamm gesot, et wier e Mann ënnert en Auto komm. Et huet sech awer erausgestallt, datt hien eppes ënnen drënner gefléckt huet.

Eng aner Kéier ass eng Schoulkomerodin, e klengt fäerterecht Meedchen, op der anerer Säit vun der Strooss iwwer den Trottoir heemgaang. Bei der Kierch stoung e Päerdsgefier. Grad wéi hatt niewent dem Gefier war, huet de Fouermann mat senger Schmack geklaakt an „hü” geruff. Déi zwee Päerd hunn ugezunn a si fortgetrappt. Wéi déi zwee Déier stënterlech ugerappt hunn, ass ee Päerd op den Trottoir geroden. Wéi d’Päerd laanscht waren, stoung d’Jeanny ganz verschotert an den Eck vun enger Säitekapell gedréckt, bleech wéi der Doud.

Enges Mueres, nodeems et Deeg laang gereent hat, koum ech bei d’Schoul. Wat war dat? De Schoulhaff stung ënner Waasser. D’Uelzecht, déi direkt hannert der Schoul laanscht leeft, hat Héichwaasser. Et war kee wäit a breet, nëmmen d’Schwëster Martha stung op der Schoultrap an huet mat der Hand gewonk, ech sollt erëm heemgoen. Ech hunn dee grousse Pull bestaunt, wou d’Schoul, wéi eng Insel, dra stung, mat der Schwëster op der Trap, an ech hu mech gefrot, wéi koum d’Schwëster mat de laange Räck bis dohinner. Si huet nach ëmmer gewonk, ech soll goen. Du sinn ech lues heemgetrëppelt. Meng Mamm huet grouss Ae gemeet, wéi se mech gesinn huet an huet gedonnert: „Gees du wuel an d’Schoul!” Ech sot, d’Schoul sténg ënner Waasser, an ech hunn ugefaang ze kräischen. Ob si et gegleeft huet oder net, si huet net méi insistéiert.

Et war esou ëm Chrëschtdag, wéi mäi Papp eng Wunneng fonnt hat, a mir sinn op Woltz geplënnert. De Marthe Friedchen vu Woltz koum eis mam Camion sichen. Meng Schwëster an ech souze vir beim Friedchen an der Kabinn bei eisen Elteren um Schouss. Dat war meng zweet Autofaart.

Eis Wunneng war an der Industriestrooss Nr 12 um éischte Stack. Wéi mer ukoumen, et war esou tëschent Dag an Nuecht, war e groussen Oplaf vu Leit an der Trap virun der Panzerkëscht vum Elektrëschen. Et gouf eng Stroumpann. Sou hu mer eis nei Nopere kennegeléiert: d’Famill Kryloff mam Anny a mam Elie, de Metty Meyer an d’Madame.

Wéi de Stroum erëmkoum, hunn  all d‘Leit äis gehollef de Camion auspaken. Ech erënnere mech nach, datt ech mech fir d’éischt an der Wunneng ëmgesinn hunn. Mir haten e Buedzëmmer, direkt niewent der Quartiersdier, duerno eng grouss Kichen mat enger gewalteger Kachmaschinn. Déi war geduecht, fir d’Waasser an allen Heizkierperen ze hëtzen, mee déi Erfindung huet näischt gedaacht. Mir haten en Hellefeier an der Kichen, mee et gouf keen Heizkierper a kengem Zëmmer waarm. En plus, hu missen Holz, Kuelen, Anthrazit a Briketten aus dem Keller op den éischte Stack geschleeft ginn, datt mäi Papp laang Äerm krut.

No der Kiche koum e Schlofzëmmer, déi aner Säit vum Gank war nach e Schlofzëmmer, eng Stuff an eng Salle à manger. Mir hunn eis meeschtens an der Kichen opgehalen. Zur Kichefënster eraus hunn ech den éischten Dag d’Ideal-Liederfabrik bestaunt, déi guer net wäit ewech war. Hanner dem Haus war e grousse Gaart, wou all Locatairen e Stéck ze gutt hat. De Gank war mat däischtergringem Duch agekleet, op de Biedem war helle Parquet, deen ëmmer huet misse gespéint a gewichst ginn, an an der Kichen hate mer schwaarz a wäissen Terrazzo. D’Proprietäre vum Haus ware geckeg Leit, déi all gudden Dag fir iergend eppes déckhale koumen. D’Schoettesch Marie hat mech alt eemol aus dem Gaart gejot a sot, hir Kanner wiren och ni an de Gaart gaang. Do gouf et awer schéin! Mäi Papp an d’Marie hu sech mol gutt zerjaut an d’Resultat war, datt mir an de Gaart gongen, wa mer wollten. D’Haus huet spéider de Proprietär gewiësselt an do gouf et ganz relax.

Wéi mer erëm am Haus waren, hunn ech d’Kaffismillen aus dem Schaf geholl an och d’Kaffiskëscht, wou nach e Fong Kaffisbounen dra gerabbelt hunn. Ech hunn e Këssen op de Buedem geluet, mech drop gesat, d’Kaffismillen tëschent d‘Knéie geholl a réck an zéck Kaffi gemuel. Meng Mamm huet gefrot: „Wat méchs de?” –„Ech muele Kaffi, de Krich ass jo aus,” Ech hunn ëmmer gesot kritt, mir géifen de Kaffi drénken, wann de Krich aus wier.

Et war och ëm déi Zäit, do huet meng Mamm mech sonndes ugedoen. Mäi Papp gouf mir e schéine rout-wäiss-bloe Fändel an de Grapp an du si mir an Ettelbréck getrëppelt virun d’Gemeng. Do stunge ganz vill Leit op d’Groussherzogin Charlotte ze waarden. Ech hu mat mengem Fändel tëschent de Paweesteng gestëppelt. Mäi Papp sot: „Hal de Fändel an d’Luucht, elo kënnt d’Groussherzogin!”

D’Dier vun der Gemeng ass opgaangen an et koum eng Damm eraus en engem donkelbloe Mantel, e klengen, bloen Hittchen um Kapp, e giele Bucki Tulpen am Aarm, an si huet doudtraureg dra gekuckt. Mäi Papp sot: „Kuck, do ass d’Groussherzogin op der Trap!”

Ech war entgeeschtert: „Neen, dat do ass se net, dat ass nëmmen eng Fra.”

D’Groussherzogin a menger Virstellung war eng Prinzessin mat engem Diadem mat engem décke Solitär an der Mëtt, e wäisse Pelz op de Schëlleren an e frëndlecht Laachen um Gesicht. Wéi dacks hat ech eng Brochure vun 1939 gekuckt, wou d’Groussherzogin op der éischter Säit war. Haut verstinn ech, firwat d’Grande-Duchesse esou traureg war, wéi si dat „sinistréiert” Lëtzebuerg erëmgesinn huet.

Trotz aller Erliichterung a Freed iwwert d’Enn vum Krich, louch awer eng grouss Trauer op eiser Famill.

Eise Wanseler Pätter war de 24. Dezember 1944 doheem un enger Longenentzündung gestuerwen. Jo, deemools 1944, wéi d’Preisen erëmkoumen, hunn se eis Wanseler Leit aus dem Haus gejot, well hiert Haus strategesch gutt louch fir e „Gefechtsunterstand” anzeriichten.

Mäi Pätter Bumm, menger Mamm hire Brudder, huet d’Uessen ugespannt an d’Matti an de Pätter an dat Allernéidegst opgelueden, fir se bei hir Famill op Iischpelt (Tarchamps) ze bréngen. Mee wéi se um Donkelser Poteau ukoumen, haten d’Preisen déi Kräizung scho besat an hu kee méi laanscht gelooss. De Pätter Bumm huet d’Kéier gemeet, si sinn erëm op Wanseler komm, si hunn sech an hirem Stall bei de Béischten an engem Eck opgehal, well dat Haus kee Keller hat. Et muss ee bedenken, et louch Schnéi dobaussen. Et hat keen e Bett. Si souzen dorëmmer op Botte Stréi an op Säck mat Gromperen. Si konnten sech net wiermen, wéi si dat hätte kéinten an hirer Stuff, mee do souze jo d’Preisen. Si hate just déi muffech Hëtzt vun de Béischten.

Do huet de Pätter sech erkaalt, krut Féiwer a schliisslech eng Longenentzündung. Hien huet no engem Här gefrot, fir versinn ze ginn, mee all déi mat him am Stall waren, hunn him dat ausgeschwat, well kee wousst, wou de Kaploun am Duerf ze fanne wier. Als läscht Wierder hätt e gesot: „Och, et war jo alles gutt!” D’Matti huet nach mat him gebiet an do war et säin Enn.

Seng Jongen, den Is an den Néckel, sinn an enger Geschëtzpaus an de Schapp gaangen an hunn aus réien Dillen eng Lued gezammert, de Pätter dra gebett an hie mat der Lued an d’Scheier gestallt, bis d’Preisen op eemol fort waren.

A wéi et net méi geschoss huet, hunn d’Jongen d’Lued mam Pätter op e Schlitt gesat a si mat him op de Kierfecht gefuer, deen e gutt Stéck aus dem Duerf erauslouch. Bal beim Kierfecht, huet op eemol e Maschinnegewier aus den Hecke vun déi Säit der Baach op si geschoss. D’Jongen hunn de Schlitt mam Pätter an de Gruef gedréckt a si si vive heem gerannt. Den Dag duerno war et roueg, an du sinn si erëm nom Schlitt mam Pätter kucke gaang. Si hunn de Schlitt aus dem Gruef  gehuewen a weider geschleeft, mee wéi se sollte beim Kierfecht iwwert Strooss goen, koum den amerikaneschen „Noschub”, eng kilometerlaang Kolonn mat Militärgefierer, déi net stallgehalen huet, bis an d’Nuet. Wéi si endlech laanscht war, war et däischter, a si hunn de Pätter mam Schlitt an de Kierfecht eragesat. Deen aneren Dag sollte si dann d’Graf aushiewen, mee do war net drun ze denken, well de Buedem war schankenhaart gefruer. Si hunn d’Lued mam Pätter op säi Graf gesat a mat e bësse Schnéi a Buedem zougedeckt. An eréischt, wéi de Schnéi ofgaang war, an alles entdeet war, gungen se nach eng Kéier lass mat Schëppen a Piochen an hunn de Pätter definitiv begruewen.

Wéi mir no der Offensiv fir d’éischte Kéier op Wanseler koumen, krute mir all Detailer verzielt an et gouf vill gekrasch.